حشاشین
حسن صباح (حسن بن علی بن جعفر صباح حمیری؛ ۴۴۵ هجری قمری / ۱۰۵۰ میلادی – ۲۶ ربیعالثانی ۵۱۸ / ۱۲ ژوئن ۱۱۲۴) بنیانگذار دولت اسماعیلیان الموت در فلات ایران و حجت امام و داعی بزرگ مذهب اسماعیلیهٔ نزاری بود. او در خانوادهای شیعهٔ دوازده امامی در قم زاده شد. پدرش، علی بن محمد بن جعفر صباح حمیری، از اهالی کوفه بود، اما ادعا داشت که نسبش به حمیری یمنی میرسد.
با توجه به تقویم رویدادهای سیاسی، حسن صباح همزمان با قدرت یافتن سلاجقه، دوران جوانی خود را سپری کرده و در زمان اوج آنها نهضتی را پایهگذاری کرد، که برای سلجوقیان تهدیدی بزرگ محسوب میشد. سیاست صباح را باید به چهار اصل تقسیم کرد:
- برخورد با سلجوقیان که از طرفی به دنبال برچیدن اندیشههای سیاسی و مذهبی و نابودی نهضت قلاع بودند و از جانبی دیگر درصدد اقتدار بخشیدن به سلطنت از طریق مردان حرب و دیوانسالاران با تدبیری بودند که اسماعیلیان نزاری را مهمترین دشمن خود بهشمار میآوردند.
- برخورد با خلافت عباسی به خصوص در مسائل دینی، که در قالب رویارویی مذهب شیعهٔ اسماعیلی با مذهب رسمی اهل سنت و همچنین مسئلهٔ امامت و خلافت جلوهگر شد.
- قطع ارتباط با خلافت فاطمی مصر که به موجب اقدام مستعلی در شکست جانشین بر حق المستنصر بالله یعنی نزار و تصاحب قدرت وی صورت گرفت و تبعیت همهٔ نزاریان از این اقدام را در پی داشت. حسن صباح نیز در ایران نهضت نزاری را با طرح مسئلهٔ غیبت امام نزار پایهگذاری کرد.
- آموزهای بدیع بهعنوان «دعوت جدید» در برابر «دعوت قدیمیه» اگرچه در پیوند با جدایی مستعلی و نزاری شکل گرفت، اما صباح با این عمل، راه را برای آموزش آموزههای خود به عنوان پیشوای جامعهٔ نزاری در زمان غیبت امام فراهم کرد و با استفاده از آثاری همچون «فصول اربعه» سیاستهای این نهضت را ایجاد کرد.
حسن صباح، ترکان را با عنوان «ترک جاهل» یا «جنیان» خطاب میکرد. در قیام وی گروههای مزدکی نیز بودند که با نام پارسیان همراه شدهبودند و همچنین کسانی از بین دستگاه سلطنت سلجوقی با وی همدست شدند و در قلعههای تسخیر شدهٔ نزاریان جای گرفتند. به گفتهٔ (اللهیار خلعتبری) میتوان برخاستن و قدرت یافتن این جنبش را مقابلهای با سیاستهای سلجوقی برشمرد، یا میتوان از نظر تحولات درون جامعهای مورد بررسی قرار داد و گفت سیاستهای ضد شیعی سلجوقیان و ستم زمینداران از عوامل مهم و تأثیرگذار در پیشروی این نهضت به رهبری اسماعیلیان بودهاست. گویا نظامالملک، وزیر سلجوقی، متوجه این امر شدهبود که در سیاستنامهٔ خود ذکر میکند «پایداری ملک به عدل است نه به ظلم». با این حال نظامالملک اولین قربانی دشنهٔ فدائیان اسماعیلی بود؛ یکی از فدائیان به نام ابوطاهر ارانی از روستازادگان الموت او را در قسمت غربی ایران، در شهر «صحنه» از پای درآورد
